Η βιταµίνη D και ο ρόλος της στο ανθρώπινο σώµα

Η βιταµίνη D είναι µια λιποδιαλυτή βιταµίνη, που µπορεί να προσληφθεί είτε µέσω της διατροφής είτε µε τη χρήση συµπληρωµάτων. Επίσης, παράγεται ενδογενώς, όταν το δέρµα µας εκτεθεί στις υπεριώδεις ακτίνες από το φως του ήλιου. Αυτό ενεργοποιεί τη σύνθεση της συγκεκριµένης βιταµίνης, η οποία έχει ως πρόδροµο µόριο τη χοληστερόλη. 

Τον τελευταίο αιώνα αρκετές µελέτες έχουν επικεντρωθεί στη βιταµίνη D και στη σηµαντικότητά της σε ό,τι αφορά τη σωστή λειτουργία του ανθρώπινου σώµατος.

Οι πρώτες µελέτες τοποθετούνται πέριξ του 1930, οι οποίες για πρώτη φορά είχαν υποδείξει το σηµαντικό ρόλο που διαδραµατίζει η βιταµίνη D στην υγεία των οστών. Οι έρευνες που ακολούθησαν ανέδειξαν τη βιταµίνη D ως έναν από τους βασικότερους ρυθµιστές της οµοιόστασης του ασβεστίου και του φώσφορου στο ανθρώπινο σώµα. Επιπρόσθετες µελέτες συσχετίζουν την έλλειψη της βιταµίνης D µε την εκδήλωση διάφορων ασθενειών, µία εκ των οποίων είναι και η σκλήρυνση κατά πλάκας (ΣΚΠ) ή πολλαπλή σκλήρυνση, όπως συνηθίζεται να αποκαλείται.

Η παθοφυσιολογία της σκλήρυνσης κατά πλάκας

Η ΣΚΠ αποτελεί µια χρόνια αυτοάνοση φλεγµονώδη νόσο, η οποία προσβάλλει το κεντρικό νευρικό σύστηµα (ΚΝΣ), δηλαδή τον εγκέφαλο και τον νωτιαίο µυελό. Ο όρος αυτοάνοση αναφέρεται στη µη φυσιολογική «επίθεση» του ανοσοποιητικού µας συστήµατος έναντι του ίδιου του οργανισµού µας. Στη σκλήρυνση κατά πλάκας η «επίθεση» πραγµατοποιείται ενάντια της πρωτεΐνης µυελίνης, η οποία περιβάλλει και προστατεύει τους νευρώνες του ΚΝΣ. Αυτό µπορεί να οδηγήσει στην αποµυελίνωση των νευρώνων ή ακόµη και στον εκφυλισµό τους.

H πορεία της σκλήρυνσης κατά πλάκας είναι εξαιρετικά ετερογενής. Στους περισσότερους ασθενείς η νόσος χαρακτηρίζεται από διάσπαρτα νευρολογικά συµπτώµατα, µε επεισόδια ακραίων υποτροπών, τα οποία µε την πάροδο του χρόνου συχνά ακολουθούνται από προοδευτική νευρολογική επιδείνωση. Η νόσος παρουσιάζει υψηλό επιπολασµό κυρίως σε νέα άτοµα -ηλικίας 20-50 ετών- και µε τα µεγαλύτερα ποσοστά να εµφανίζονται στις γυναίκες. Πρόκειται για µια δαπανηρή ασθένεια, όπου πάνω από το 50% των ασθενών, ειδικά εκείνων µε προοδευτική ΣΚΠ, θα βιώσουν κατάθλιψη, γνωστική εξασθένηση και κινητική αναπηρία.

Με βάση γενετικές µελέτες, «genome wide association studies (GWAS)», η σκλήρυνση κατά πλάκας έχει συσχετιστεί µε περισσότερες από 230 γενετικές παραλλαγές. Τα γονίδια στα οποία εντοπίστηκαν οι παραλλαγές αυτές αφορούν τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήµατος και εκφράζονται κυρίως στα Τ και Β λεµφοκύτταρα. ∆ιάφοροι περιβαλλοντικοί παράγοντες έχουν ταυτιστεί επίσης µε την παθογένεια της νόσου, συµπεριλαµβανοµένης της ανεπάρκειας της βιταµίνης D, του καπνίσµατος και της έκθεσης στον ιό Epstein-Barr.

Η συσχέτιση της βιταµίνης D µε τη σκλήρυνση κατά πλάκας

Συγκεκριµένα, χαµηλά επίπεδα της βιταµίνης D έχει αποδειχθεί ότι επηρεάζουν αρνητικά στην ενεργοποίηση και τον πολλαπλασιασµό των κυττάρων του ανοσοποιητικού συστήµατος. Αυτό προάγει τον κίνδυνο ανάπτυξης της συγκεκριµένης πάθησης, ενώ χαµηλά επίπεδα βιταµίνης D σε ασθενείς που πάσχουν από ΣΚΠ συσχετίστηκαν µε την αύξηση της συχνότητας των υποτροπών αλλά και τη σοβαρότητα των συµπτωµάτων.

Τα ευρήµατα αυτά ενισχύονται από παρατηρήσεις επιδηµιολογικών ερευνών, οι οποίες παρουσιάζουν την αύξηση του επιπολασµού της σκλήρυνσης κατά πλάκας σε υψηλά γεωγραφικά πλάτη, στα οποία είναι χαρακτηριστική η χαµηλή ηλιοφάνεια. Επιπρόσθετες δηµοσιεύσεις αναφέρονται στη θετική επίδραση του ηλιακού φωτός τόσο στην αύξηση της παραγωγής της βιταµίνης D όσο και στο χαµηλό ρίσκο ΣΚΠ. Αυτό ενισχύεται όταν η έκθεση πραγµατοποιείται κατά την παιδική ή την εφηβική ηλικία.

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι αναφορές της συσχέτισης του µήνα γέννησης ενός ατόµου µε τις πιθανότητες εκδήλωσης της ΣΚΠ. Συγκεκριµένα, άτοµα τα οποία έχουν γεννηθεί το φθινόπωρο παρουσιάζουν χαµηλότερες πιθανότητες να νοσήσουν από ΣΚΠ, καθότι η µητέρα τους τούς προηγούµενους µήνες είχε αυξηµένη έκθεση στον ήλιο. Αντιθέτως, άτοµα τα οποία έχουν γεννηθεί την άνοιξη παρουσιάζουν µεγαλύτερο κίνδυνο εκδήλωσης ΣΚΠ. Αυτές οι παρατηρήσεις υποδηλώνουν τη σχέση µεταξύ της έκθεσης της µητέρας στον ήλιο κατά την εγκυµοσύνη, των επιπέδων της βιταµίνης D και του ρίσκου ανάπτυξης ΣΚΠ. Πρόσφατη συστηµατική ανάλυση δηµοσιευµένων δεδοµένων, που αφορούσε τη µελέτη 151.978 ασθενών µε ΣΚΠ, υποδεικνύει την αύξηση του ρίσκου ΣΚΠ σε άτοµα που γεννήθηκαν τον Απρίλιο και τη µείωσή του σε άτοµα που γεννήθηκαν τον Οκτώβριο ή τον Νοέµβριο.

Ωστόσο, οι πιο πάνω αναφορές αντικρούονται από ευρήµατα, τα οποία υποστηρίζουν την ανάπτυξη πειραµατικής αυτοάνοσης εγκεφαλοµυελίτιδας κατόπιν έκθεσης σε UVR. Ο φαινότυπος αυτός υποστηρίζεται ότι µπορεί να προκληθεί λόγω της ανοσοκατασταλτικής επίδρασης του ηλιακού φωτός, κάτι το οποίο τονίζει την αναγκαιότητα ανάπτυξης ερευνών, οι οποίες καλούνται να αξιολογήσουν το ερώτηµα κατά πόσο τα επίπεδα της βιταµίνης D στον ορό ή η πρόσληψη βιταµίνης D θα µπορούσαν να συσχετιστούν µε τον κίνδυνο εκδήλωσης ΣΚΠ, ανεξάρτητα από την έκθεση στον ήλιο.

Αρκετές κλινικές δοκιµές, οι οποίες βρίσκονται σε εξέλιξη, στοχεύουν στο να ανακαλύψουν τις ακριβείς συγκεντρώσεις της βιταµίνης D, οι οποίες θα είναι επαρκείς για να προστατεύσουν από τη συγκεκριµένη πάθηση.

Χάρης Στεφάνου B.Sc. (Hons), M.Sc., Ph.D
Laboratory and Quality Manager, Cyprus
Yiannoukas Medical Laboratories