Του Ιωάννη Μπράμη Βιοκλινική Αθηνών

Ομότιμος καθηγητής Χειρουργικής, Ιατρικής Σχολής, Πανεπιστημίου Αθηνών, τ. Πρόεδρος της Ελληνικής Χειρουργικής Εταιρείας, Επίτιμο Μέλος Χειρουργικής Εταιρείας Κύπρου, Μέλος Ινστιτούτου Επιστημονικών Ερευνών Πανελληνίου Ιατρικού Συλλόγου (Π.Ι.Σ.),
ειδικός σύμβουλος ΒιοΚλινικής Ομίλου ΒΙΟΙΑΤΡΙΚΗ

«Η ιστορία γνωρίζει και διδάσκει. Η ιστορία δεν χρειάζεται ιστορικούς, είναι η ίδια συγγραφέας. Χρειάζεται ιστοριοδίφες και ερευνητές για να δείξουν στους φιλίστορες την αλήθεια.

Εμείς οι υπόλοιποι μαθαίνουμε διαβάζοντας»

Εάν είναι αλήθεια ότι κάθε λαός και κάθε έθνος, από την εμφάνιση της ζωής στον πλανήτη μέχρι σήμερα, έχει τα δικά του χαρακτηριστικά και την ιστορία του, τότε η ιστορική διαδρομή του ελληνισμού μπορεί να θεωρηθεί και συστατικό του παγκόσμιου πολιτισμού.

Χωρίς ίχνος εθνικιστικών αντιλήψεων και μακράν οιασδήποτε στείρας αρχαιολαγνείας, αντικειμενικά με ιστορικά δεδομένα, ποιος μπορεί να παραβλέψει ή να αρνηθεί ότι η εθνότητα των Ελλήνων χαρακτηρίστηκε διαχρονικά και στηρίχτηκε πάντοτε στο πνεύμα και τη φιλοσοφία, τη γλώσσα και την προσήλωση στην υγεία και το «ευ ζην». Είναι διεθνώς παραδεκτό ότι ο παγκόσμιος πολιτισμός αντλεί ουσία και διαμορφώνεται από τα τρία αυτά χαρακτηριστικά του ελληνισμού. 

Είναι πασίγνωστο ότι η ανθρωπότης ανένηψε από τον σκοταδισμό του μεσαίωνα, ανασύροντας τα κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, στα οποία στηρίχθηκε η εξέλιξη του Διαφωτισμού. 

Οι Έλληνες δεν επεδίωξαν ποτέ σύγκριση με άλλα έθνη ούτε επιβολή των ιστορικών μας δεδομένων και αντιλήψεων, αλλά ποιος άλλος λαός θα μπορούσε ή θα είχε το δικαίωμα, τις ζοφερές και αποτρόπαιες εικόνες ενός πολέμου, να τις κάνει ποίημα και ραψωδία, όπως τα Ομηρικά έπη, για τον πόλεμο της Τροίας.

Είναι πολύ εύστοχα διατυπωμένη η άποψη του Μενέτιου Άπιου, παλιού συγκλητικού, στον νεότερο έπαρχο της Αχαΐας, όπως αναφέρεται στους «Οξυρρύγχιους Παπύρους» (Κωνσταντίνος Τσάτσος, Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών): «Ευτυχώς που ο Μέγας Αλέξανδρος πέθανε νέος, γιατί σήμερα κοσμοκράτορες θα ήταν οι Ελληνες κι όχι εμείς. Εκείνοι κατακτούν και εκπολιτίζουν σεβόμενοι τις κοινοτικές τους αντιλήψεις και την ευημερία τους. Γιατί έχουν τη συνείδηση της ευθύνης του κατακτητή, ενώ εμείς επιβάλλουμε τους κανόνες και τους θεσμούς μας με τη βία, στη ροή των πραγμάτων. Αυτό τους ξεχωρίζει από τους βαρβάρους» (60 χρόνια π.Χ.).

 Ακόμα και η Μυθολογία των Ελλήνων, σε αντίθεση με άλλους λαούς, είναι σπονδή στον ανθρωπισμό και τη φιλοσοφία. Στον μύθο του Προμηθέα συναντούμε την πρώτη αντίληψη της παγκοσμιοποίησης, αφού το γεγονός περιγράφεται στον Καύκασο. Οι άθλοι του Ηρακλή φτάνουν στα πέρατα του κόσμου. Γι’ αυτό και διεθνώς δεν μπόρεσε ποτέ καμία γλώσσα, μέχρι σήμερα, να αποδώσει τον όρο του Αριστοτέλη «κόσμος» με άλλη λέξη. Ακόμα και στην κοσμογονία η ελληνική Μυθολογία έχει την πειστικότερη ερμηνεία, με τις έννοιες του «χάους» και του «στερεώματος».

Ακόμη, ποιος άλλος λαός παγκοσμίως έχει πειστήρια για την ευζωία, με αρχαιολογικά ευρήματα (κρανία), οστά και επιγράμματα, από θεραπευτικές καρανιοανατρήσεις στην πρώιμη αρχαιότητα, 13 αιώνες π.Χ., και αφαιμάξεις την εποχή του χαλκού και την προϊστορική περίοδο.

Η προσήλωση των αρχαίων Ελλήνων στην υγεία είναι εμφανέστερη στις αποκαλυπτικές καταγραφές της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας και την Ελληνική Μυθολογία. Εκεί βρίσκουμε την πρώτη νύξη της θεοποίησης των θεραπευτών, αλλά και την ηρωοποίηση όσων προσπαθούν να διατηρήσουν τη ζωή και την υγεία των συνανθρώπων τους. Ο Ασκληπιός, ο Αμφιάραος αλλά και ο Αχιλλέας και ο Κένταυρος Χείρων θεοποιούνται ή ηρωοποιούνται και σαν Μυθικοί θεραπευτές.

Είναι επομένως πρόδηλο πως μέσα από την ιατρική αναβλύζει με αφθονία η σχέση της θεραπευτικής με την ιστορική διαδρομή του ελληνισμού.

Στη διαδοχή των ιστορικών περιόδων, θα διαπιστώσουμε ότι οι Έλληνες πρώτοι, κατά την κλασσική αρχαιότητα, θεωρώντας τη φιλοσοφία και την ιατρική σύμφυτες νοητικές λειτουργίες του ανθρώπου, θεωρούσαν ότι δεν μπορείς να φιλοσοφείς εκτός ιατρικής, αλλά ούτε να είσαι σωστός γιατρός χωρίς φιλοσοφία (Εμπεδοκλής, 4ος αιώνας π.Χ., «πώς μπορείς να θεραπεύσεις τον άνθρωπο, όταν δεν γνωρίζεις τι είναι άνθρωπος»). Προφανώς εννοούσε φιλοσοφικά, τη φύση του ανθρώπου και όχι απαραίτητα την υπάρχουσα νοσολογία.

Είναι επίσης πασίγνωστο ότι ο Αριστοτέλης είχε προβεί σε βαθύτατες μελέτες για τη φυσιολογία του ανθρώπου, ακόμα και την τριχοφυία.

Κι ακόμα ποιος θα αρνηθεί ότι ο πατέρας της επιστημονικής ιατρικής, ο Ιπποκράτης ο Β’ ο μέγας, θεωρούμενος σωστά και ως φιλόσοφος, είναι εκείνος που εγκατέστησε την αντίληψη ότι τα νοσήματα δεν προκαλούνται από τα φυσικά φαινόμενα των Προσωκρατικών, αλλά από την ίδια τη φύση του οργανισμού. Η θεωρία του των 4 χυμών που πρέπει να ισορροπούν για την υγεία (αίμα, φλέγμα, κίτρινη και μαύρη χολή) διατηρήθηκε για 15 τουλάχιστον αιώνες. Τόση υπήρξε η επίδραση των αντιλήψεων του Ιπποκράτη διεθνώς, που η αφαίμαξη σαν θεραπευτικό μέσο εγκαταλείφθηκε μόνο στο τέλος του 19ου αιώνα.

Πέρασε πολύς καιρός, ίσως χρόνια, από τη μέρα που σκέφτηκα ότι ίσως έλειπε από τη βιβλιογραφία, ελληνική και διεθνή, κάποια ενιαία και συνεχής καταγραφή του θησαυρού της ελληνικής ιστορίας της ιατρικής με συνεχή χρονολογική ροή, κατά ιστορικές περιόδους, μέχρι τον αιώνα μας. Έτσι θα μπορούσε παράλληλα με την ιστορία της ιατρικής να αναδειχθεί και η ιστορία της ελληνικής εθνότητας. Ήδη από την κλασσική αρχαιότητα, 5 αιώνες π.Χ., έχει καταγραφεί η άποψη των Ελλήνων ότι δεν μπορεί να είσαι γιατρός αν δεν είσαι φιλόσοφος και αντιστρόφως. Δεν μπορείς να φιλοσοφείς αν δεν γνωρίζεις ιατρική. 

Διαμέσου των αιώνων απεδείχθη ότι και τα τρία αυτά χαρακτηριστικά του ελληνισμού, το φιλοσοφικό πνεύμα, η γλώσσα και η ευζωία, διαδράμουν παράλληλα και σε σύζευξη με την ιστορία της ιατρικής θεραπευτικής.

Ασφαλώς έχουν γραφεί πολλά κείμενα, ελληνικά και ξενόγλωσσα, σε ξεχωριστές και συγκεκριμένες ιστορικές περιόδους, είτε για την κλασσική αρχαιότητα είτε για την Εποχή του Βυζαντίου κ.λπ.

Πρόσεξα ότι θα μπορούσε, με άρμα τη βρύχια και απέραντη ιστορία της ιατρικής των Ελλήνων, να αναδειχθεί όλος ο θησαυρός της ιστορίας του ελληνισμού και μάλιστα μέσα από αρχαιολογικά ευρήματα της χειρουργικής τέχνης, που η φιλόξενη ελληνική γη φύλαξε στα σπλάχνα της τόσο στοργικά διαμέσου των αιώνων.

Η χειρουργική αναδύεται από τον πυρήνα της ιστορίας της ιατρικής, διότι υπάρχουν ευρήματα αντικειμενικά, όπως εργαλεία, επιγράμματα, αναθήματα, οστά κ.λπ., και όχι μόνο δοξασίες ή θεωρητικές ερμηνείες.

Παράλληλα, γνώριζα ότι υπάρχουν συνάδελφοι ιστοριοδίφες επιστήμονες, γιατροί, φιλόλογοι, αρχαιολόγοι κ.λπ. που αφιέρωσαν τη ζωή τους στη μελέτη ιστορικών γεγονότων, σε διαφορετικές περιόδους της μακραίωνης ελληνικής ιστορίας.

Το αποτέλεσμα της καταγραφής των ειδικών γνώσεων αυτών των επιστημόνων στην ιστορία της χειρουργικής ήταν η έκδοση ενός πολυσυνεργατικού πονήματος, σε τρεις τόμους, 1.700 περίπου σελίδων, πολυτελούς έκδοσης με τετραχρωμία εικόνων, υψηλής ανάλυσης και αναλυτικό αλφαβητικό ευρετήριο των θεμάτων.

Ειδικοί επιστήμονες ιστορικοί και κριτικοί χαρακτήρισαν το έργο μοναδικό και ανεπανάληπτο. Διότι δεν είναι εύκολο να συνεργαστούν 130 ειδικοί επιστήμονες σε κοινή συγγραφή ιστορίας και μάλιστα να επικεντρωθεί ο κάθε συγγραφέας σε ορισμένη ιστορική περίοδο, χωρίς επικαλύψεις.

Είναι γεγονός ότι στο έργο αναφέρονται ιστορικά γεγονότα, από αρχαία κείμενα, που αναφέρονται μεν με επιστημονική τεχνική αλλά καταχωρίζονται εύληπτα, για πρώτη φορά, για τον επαρκή αναγνώστη. Όχι απαραίτητα τον κατέχοντα επιστημονικές γνώσεις. Όπως για παράδειγμα η χειρουργική τέχνη μέσα από τα Ομηρικά έπη, η χειρουργική στα Ασκληπιεία, η ειδική χειρουργική και η τραυματολογία του Ιπποκράτη, οι χειρουργοί στην εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, και αργότερα η χειρουργική στην Αλεξανδρινή εποχή και την ύστερη αρχαιότητα, οι ιστορικές αλήθειες την εποχή του Γαληνού, και η μεγάλη αντίφαση της αφαίμαξης αντί της μετάγγισης, η εξελικτική πορεία της στρατιωτικής χειρουργικής κ.λπ.

Σε κάθε κεφάλαιο γίνεται καταγραφή γεγονότων και ευρημάτων, που συνοδεύονται από γνήσιο φωτογραφικό υλικό.

Τα περιεχόμενα κάθε τόμου είναι ενδεικτικά της ύλης.

Στον Πρώτο Τόμο, σε 700 περίπου εικονογραφημένες σελίδες, παρατίθενται ιστορικά στοιχεία της πρώιμης αρχαιότητος με εικόνες από θεραπευτικές κρανιοανατρήσεις και οστέινα εργαλεία.